Thân thể căng như cánh cung. Chiều sâu vòng cung dân tộc này được chinh phục bởi sức mạnh chân tay của các nhóm dân tộc thiểu số từ thời xa xưa, từ miền Nam Trung Quốc tới, đã dần dần định cư ở đó. Cuộc sống hàng ngày tập chung vào sinh hoạt nông nghiệp trên sườn núi, sau những giờ đi bộ, cơ thể luôn luôn căng thẳng, thân căng như cánh cung bám vào sườn núi, hay ra sức đẩy bừa, hay đeo cái gùi đầy đất để xây tường nhà đất. Với nhịp độ này và thiếu ăn, tuổi thọ hiếm vượt quá sáu mươi nhăm. Tỷ lệ tử vong trẻ sơ sinh đạt 50% trẻ trước năm tuổi.

Hai bàn tay màu chàm. Vào những ngày họp chợ sáng chủ nhật, phụ nữ mặc trang phục truyền thống của họ. Nhóm phụ nữ này chen chúc nhau, tấp nập, nhận ra từ xa bởi màu mè, lung linh, rực rỡ. Nhóm phụ nữ kia khác người Mông, tất cả đều mặc trang phục đen, lang thang đi, có bà hai bàn tay màu chàm vì các ngày trước hôm ra chợ đã nhuộm vải lanh vải màu chàm. Hai bàn tay liên tục chuyển động. Tay này kéo sợi chỉ ra khỏi túi vải đeo vai, để quấn theo số 8 quanh ngón tay cái và ngón út tay kia, trước khi tháo ra rồi cuộn tròn trước khi bỏ vào đáy túi. Còn có trường hợp những bà mặc áo màu sắc của với mái tóc búi cao, trên đỉnh đầu, đặc trưng của dân tộc Thái với ý nghĩa là các bà đã lập gia đình, ngồi trên ghế đá và trước mâm ăn đặt trên bàn đá đẽo.

Trán bóng nhoáng và mịn màng. Có một nhóm đặc biệt có thể nhận dạng nhanh chóng, đó là nhóm phụ nữ Dao đầu bó một miếng khăn bông buộc đằng sau, ngồi gần nhau bán rau. Chúng tôi đến ngừng thăm chợ này trên đường đi Cao Bằng, đúng lúc đó có một bà cởi khăn bông để chùi trán sáng bóng nhoáng và mịn màng vì mồ hôi, mái tóc ép sát đầu và ẩm ướt. Chúng tôi tò mỏ muốn biết ý nghĩa của truyền thống này là gì, nhưng không ai không ai có thể giải thích được. Khi chúng tôi mới hỏi xong và dịch cho bạn Pháp biết thì một bà ngồi bên cạnh cái nôi với một cháu sơ sinh mới vài tháng đang khóc nói với chúng tôi với một giọng vô âm điệu buồn bã : " Ông ơi, ông giúp con nhận đứa này làm con nuôi đi. Nếu không được thì ông làm ơn hỏi xem có ông bà nào muốn nhận cháu làm con nuôi giùm con đi !"

Kết hôn tự do. Dân tộc Tày có hình thức kết hôn tự do mà cặp thanh niên yêu nhau không cần xin phép của cha mẹ. Cô con gái dẫn người yêu về nhà mình. Cậu ta hòa nhập vào môi trường mới, tham gia vào sinh hoạt hàng ngày như một người con đẻ của gia đình. Nhưng nếu ngày nào đó mối quan hệ bị cắt đứt, sự chia rẽ sẽ diễn ra êm dịu. Cậu ta sẽ để lại tất cả tài sản của mình để tỏ lòng biết ơn, đợi đến tối để từ giã bằng cầu thang bên hông.

30 đô-la mỗi tháng. Những nhóm dân tộc thiểu số sinh sống bên lề xã hội, tự lực cánh sinh, tự sản xuất những sản phẩm ít ỏi trên ruộng đất của họ không thu nhập quá 30 đô-la mỗi tháng, tự bảo vệ mình bằng cuộc sống theo chế độ mẫu hệ chi phối, vì nhiều người đàn ông đã đi làm ăn xa. Đôi khi có người gặp được may mắn được xuất ngoại lao động nhờ hạn ngạch mà chính phủ cấp cho các tỉnh nghèo. Nhưng sự xuất ngoại này thường trở thành một cuộc hành trình một chiều, đặc biệt là ở các nước Phi châu.

Hỗ trợ cộng đồng. Vào mùa thu hoạch, trên sườn đồi không ít người cùng một dân tộc tập chung động tác vào nhiệm vụ gieo mạ, không hề lướt mắt nhìn đoàn khách du lịch nước ngoài đi qua. Khi chú tôi may mắn nhìn thấy một ông đi trên bờ ruộng, chúng tôi hỏi "các anh chị từ đâu đến đây làm ruộng vậy ? ". Ông ta ngắn gọn trả lời ‶Từ kia kìa ! ″, tay chỉ và đầu quay về phía chân trời. Đó là một cách để nói : ‶một vài giờ đi bộ″.

Cay đắng và ghen tuông dai dẳng. Một cảnh tượng đáng kinh ngạc của cuộc sống, bao nhiêu toàn cộng đồng sẵn sàng xắn tay áo giúp đỡ nhau, biểu tượng của sự gắn kết xã hội của họ, thì họ lại khao khát sống cách biệt nhau giữa những lùm cây bấy nhiêu. Nhưng chỉ cần một tiếng hô gọi mà âm vang từ nhà này sang nhà kia để thông báo, chẳng hạn như khi chúng tôi tới thăm Khang Chao, một bản gồm có 14 gia đình người Mường, các bà mẹ rón rén bước tới phòng sinh hoạt của bản bằng gạch mà hội chúng tôi cho xây năm 2010, tươi cười chào hỏi trước khi "mời" chúng tôi ra ngoài phòng để rải chiếu dọn cơm… Chắc chắn là có sự gắn kết, nhưng bạn hãy quan tâm tới sai lầm có thể xẩy ra khi tặng quà : Quà tặng cá nhân gây ra sự cay đắng và ghen tuông dai dẳng. Nhiều khi chỉ cần màu mè quần áo khác nhau. Nên vậy những lương thực thiết yếu như gạo, muối, dầu, v.v. mà chúng tôi cung cấp đều được ghi vào một cuốn vở trước khi mọi người lần lượt ký tên và để nhận 14 chiếc xe đạp để 28 cháu tổ chức đi học hai xuất sáng chiều. Trường xa bản 5 cây số. Sau cùng là chia vui mời nhau hoa quả và bánh ngọt với các ấm trà nghi ngút khói trong cảnh lạnh ẩm ướt. Đặc biệt của bản này nghèo rớt mồng tơi, không có bóng một người đàn ông, trừ một ông đi làm xa nhà cả năm. Trong xuốt 10 năm đến thăm ba lần chúng tôi chỉ nhìn thấy có thêm một cháu trai sơ sinh.

Mảnh đất đáng quý thật ! Trên đường trở về Pom Coọng (Mai Châu-Hòa Bình), trụ sở của hội chúng tôi từ 2007 đến 2013, một ông thành viên ban Thư ký hỏi cô Hiển, hiệu trưởng trường mầm non Mai Châu, phụ trách tất cả các dự án của hội chúng tôi, ở đây có trồng cây sắn không ? Cô ấy đến gần một hàng rào, bẻ một khúc cành ngắn, cắm xuống giữa hai hòn đá, rồi nói :

– Nếu năm sau ông trở lại đây thì sẽ nhìn thấy một mầm non đã bắt đầu mọc tốt rồi !

– Nhưng tại sao bà không trồng nơi có nhiều đất ?

– Những tảng đá này là đá vôi nên giữ lâu ẩm.

– Một mảnh đất đáng quý thật ! Không giống như ở châu Phi Đen như tôi đã nhận thấy. Ông Marc, thành viên ban Thư ký hội, đánh giá.

Một bài học đối tượng. Tại Xà Linh-Mai Châu, mùa đông 2013 chúng tôi tổ chức một đợt phân phát thực phẩm để giúp bà con đối mặt với mùa đông, đồng thời cũng phát thêm dép cho trẻ em. Ngày hôm sau, một số trẻ đến trường với dép treo lung lăng chung quanh cổ, tự hào khoe cô giáo mình có đồ chơi. Vì quen sinh sống đi chân đất cả ngày nên các cháu cho là… đồ chơi. Thế là cô giáo ứng biến một bài học đối tượng !